तुमचा यशाचा खरा सोबती – अभ्यास मित्र!

मराठी व्याकरणामध्ये क्रियाविशेषण (Adverb) हा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या शब्दाला 'क्रियाविशेषण' असे म्हणतात.

याचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: अर्थावरून पडणारे प्रकार आणि स्वरूपावरून पडणारे प्रकार. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अर्थावरून पडणारे प्रकार अधिक महत्त्वाचे आहेत.

१. अर्थावरून पडणारे मुख्य ६ प्रकार

प्रकार स्पष्टीकरण उदाहरणे

कालवाचक क्रिया - कधी घडली हे दर्शवते. आता, उद्या, नित्य, वारंवार, नेहमी, सदा.

स्थलवाचक क्रिया - कोठे घडली हे दर्शवते. येथे, तेथे, पलीकडे, वर, खाली, लांब.

रीतिवाचक क्रिया - कशी घडली हे दर्शवते. हळू, जलद, झटकन, पटपट, सावकाश.

संख्यावाचक/परिमाणवाचक क्रिया -  किती वेळा किंवा किती प्रमाणात घडली. कमी, जास्त, थोडा, अत्यंत, दोनदा, मुळीच.

प्रश्नार्थक वाक्यात प्रश्न विचारण्यासाठी वापरले जाते. का, केव्हा. (उदा. तू का रडतोस?)

निषेधार्थक क्रियेचा नकार दर्शवते. न, ना. (उदा. तो न विसरता आला.)

२. स्वरूपावरून पडणारे प्रकार

१. सिद्ध क्रियाविशेषण: जे शब्द मुळातच क्रियाविशेषण असतात.

उदा. पुढे, मागे, येथे, अलीकडे.

२. साधित क्रियाविशेषण: इतर शब्दांपासून (नाम, सर्वनाम, विशेषण) तयार झालेली क्रियाविशेषणे.

नामसाधित: सकाळी, रात्री, वस्तूंनुसार.

विशेषणसाधित: मोठ्याने, वेगाने, सावधपणे.

धातुसाधित: हसताना, खेळताना, पळताना.

३. महत्त्वाचे लक्षात ठेवा (Tips for Exams)

क्रियाविशेषण अव्यय vs क्रियाविशेषण: जर क्रियाविशेषण लिंग, वचन किंवा विभक्तीनुसार बदलत नसेल, तर त्याला 'क्रियाविशेषण अव्यय' म्हणतात. जर ते लिंग-वचनानुसार बदलले, तर त्याला फक्त 'क्रियाविशेषण' म्हणतात.

उदा. "तो चांगला गातो." (पुल्लिंगी)

उदा. "ती चांगली गाते." (स्त्रीलिंगी - येथे 'चांगला'चे 'चांगली' झाले, म्हणून हे विकारी आहे.)

ओळखण्याची ट्रिक:

कधी? विचारले की 'कालवाचक' मिळते.

कोठे? विचारले की 'स्थलवाचक' मिळते.

कसे? विचारले की 'रीतिवाचक' मिळते.

किती/किती वेळा? विचारले की 'संख्यावाचक' मिळते.